علی فاتحی
۶ مرداد ۱۴۰۴

در همایش اخیر مونیخ، رضا پهلوی در حالی از «انتخابات آزاد» و «حق تعیین سرنوشت» سخن گفت که مراسم با سرود شاهنشاهی آغاز شد و فضایی کاملا عمودی و شخص‌محور بر آن حاکم بود. او می‌کوشید با وام‌گیری از کلیدواژه‌های آشنا در ادبیات جمهوری‌خواهان، تصویری مدرن از خود بسازد. اما این تقاطع زبانی نه نشانه‌ نزدیکی به دموکراسی، بلکه تقلیدی صوری از گفتمانی است که در محتوا، تاریخ و پایگاه اجتماعی هیچ نسبتی با او ندارد. آنچه مهم است، نه زبان، بلکه سازوکارها و نسبت واقعی با مردم است، و در این‌جا، شکاف عمیق آغاز می‌شود.

گفتمان گذار از جمهوری اسلامی، مفهومی ریشه‌دار در سنت جمهوری‌خواهی و جنبش‌های مدنی ایران است؛ از جنبش سبز تا زن، زندگی، آزادی. رضا پهلوی بدون پیوند با آن تاریخ و جامعه مدنی، تنها با تکرار واژه‌ها تلاش می‌کند خود را بخشی از این گفتمان نشان دهد، در حالی‌که این شباهت، صرفا سطحی و زبانی است. اما تضاد میان فرم و محتوا، گفتار و عمل، او را در نقطه‌ای قرار می‌دهد که نه‌تنها بدیلی برای آینده نیست، بلکه نشانه‌ای از تکرار همان منطق اقتدار است اما  در پوشش دموکراسی.

در طرحی که میرحسین موسوی طی چند سال اخیر برای گذار از وضعیت فعلی ارائه داده، مشروعیت نه از بالا، بلکه صرفا از رای مردم نشات می‌گیرد. او، با رد اعتبار ساختار موجود، خواهان تدوین قانون اساسی جدید از طریق یک فرآیند مشارکتی است که از همان آغاز تا پایان به رای عمومی متکی است. این مسیر شامل سه مرحله‌ روشن است: همه‌پرسی برای تشخیص ضرورت تغییر قانون اساسی، انتخاب نمایندگان مجلس مؤسسان، و در نهایت تایید متن نهایی در یک رفراندوم عمومی. در این رویکرد، مردم نه‌تنها موضوع تغییر، بلکه فاعل آن‌اند. طرح موسوی بر پایه سنت‌های نهادسازی مدنی، مشارکت متکثر و شفافیت بنا شده. رضا پهلوی، در تلاش برای بازسازی جایگاه خود، با وام‌گیری از ظاهر مشارکت، سعی دارد طرحی غیرپاسخ‌گو و مهندسی‌شده را مقبول جلوه دهد.

او در همین همایش اخیر گفت که از میان همه عناوینی که به او نسبت داده‌اند، لقب «پدر» را ترجیح می‌دهد؛ واژه‌ای که در فرهنگ سیاسی ایران، هم‌زاد «ولی» و نماینده نگاه عمودی به قدرت است. چنین تعبیری، بیش از آن‌که نشانی از تواضع یا نقش نمادین باشد، حامل تصور سنتی و سلطنت‌محور از رابطه مردم و حاکم است. در این چارچوب، مردم نه کنشگران برابر، بلکه نیازمند هدایت از بالا معرفی می‌شوند و این دقیقا نقطه‌ تضاد با ادبیاتی است که او سعی می‌کند از آن تقلید کند. او از دموکراسی حرف می‌زند، اما همچنان در زبان و جایگاه، خود را در راس هرم قدرت تصور می‌کند.

در طرح موسوم به «گذار» که رضا پهلوی معرفی کرده، دو نهاد موقت—«تیم اجرایی» و «خیزش ملی»—تعریف شده‌اند که بدون هیچ سازوکار انتخاباتی، تا تشکیل «مجلس» مسئول تصمیم‌گیری و قانون‌گذاری‌اند. این نهادسازی از بالا، نه‌تنها فاقد مشروعیت دموکراتیک است، بلکه یادآور تجربه‌های خطرناک تاریخی است؛ مانند دادگاه انقلاب که نهادی اضطراری بود و به ساختار پایدار اقتدار بدل شد. تقلید پهلوی از انتقال قدرت بدون رای مردم، نه با دموکراسی نسبتی دارد، نه مانع بازتولید اقتدار در لباس نجات می‌شود.

نهادی که او «مجلس» می‌نامد، در واقع «مجلس شورای ملی» است، نه مجلس مؤسسان. ساختار حکومت از پیش مفروض گرفته شده و نقش مردم به انتخاب چهره‌هایی درون همان چارچوب محدود می‌شود. پهلوی می‌گوید «نوع حکومت را مردم انتخاب می‌کنند»، اما می‌افزاید: «اول باید شرایط را فراهم کنیم، بعد اجازه می‌دهیم مردم تصمیم بگیرند.» این نگاه، نه دموکراتیک، بلکه قیم‌مآبانه و مهندسی‌شده است همان سلطه‌ قدیمی با زبانی تازه.

تنها طرحی که تا امروز توانسته سازوکاری روشن، تدریجی و دموکراتیک برای بازنویسی نظم سیاسی ایران ارائه دهد، پیشنهادی است که از سوی میرحسین موسوی مطرح شده است. در این طرح، اصل تشکیل مجلس مؤسسان نیز منوط به رای مردم است؛ یعنی پیش از هر تغییری، باید در یک همه‌پرسی، ضرورت تدوین قانون اساسی جدید به تایید عمومی برسد. سپس مردم مستقیما نمایندگان خود را برای تدوین این قانون انتخاب می‌کنند و در نهایت، متن نهایی را نیز در رفراندومی دیگر تصویب می‌کنند. این فرآیند، نه‌تنها به رای مردم متکی است، بلکه با شفافیت، تدریج، و مشارکت فراگیر همراه است و دقیقا به همین دلیل، با همه طرح‌های مهندسی‌شده و از بالا به پایین تفاوتی ماهوی دارد.

در این رویکرد، مردم نه ابزاری برای تایید تصمیمات فعالان سیاسی، بلکه بنیان‌گذار و حافظ نظم نوین‌اند. مشارکت آنان صرفا در پای صندوق رای تعریف نمی‌شود، بلکه در فرآیند تدوین، انتخاب و نظارت بر قدرت نهادینه می‌شود. موسوی به‌روشنی بر آن است که بدون مشارکت فعال زنان، اقوام و جریان‌های متکثر فکری، هیچ نظم پایدار و مردمسالارانه‌ای ممکن نیست. در این فهم، دموکراسی تنها یک مقصد نیست که روزی به آن برسیم بلکه دموکراسی خودِ مسیر است، راهی که باید از پایین آغاز شود و در هر گام، با حضور و نظارت مردم معنا یابد.

آنچه در همایش اخیر رضا پهلوی دیده شد، بیش از آن‌که جلوه‌ای از مشارکت سیاسی باشد، بازسازی مناسبات اطاعت و شخص‌پرستی بود. صحنه‌هایی چون تعظیم، سجده و لقب «تنها امید ایران» بازتاب رابطه‌ای عمودی از قدرت است، نه مشارکت. نگران‌کننده‌تر آن‌که پهلوی هرگز از این رفتارها فاصله نگرفت؛ نه تذکر داد، نه مخالفتی نشان داد. این بی‌مرزی، از سوی کسی که خود را نماد دموکراسی‌خواهی معرفی می‌کند، نشانه‌ای از همراهی با همان منطق اقتدارگرایی است که مردم را شایسته تصمیم‌گیری نمی‌داند، مگر زیر نظر یک «پدر».

او از مردم می‌خواهد «در کنار من» قرار بگیرند، اما نمی‌گوید نهادهای پیشنهادی‌اش چگونه شکل می‌گیرند و چه نسبتی با اراده عمومی دارند. همه‌چیز در ابهامی عامدانه رها شده؛ گویی مردم فقط باید حضور داشته باشند، نه حاکم باشند. مراسمی که در آن سخن از «حق تعیین سرنوشت» رفت، با سرود شاهنشاهی آغاز شد و هیچ اثری از تنوع یا نقد نداشت. در چنین فضایی، واژه‌هایی چون دموکراسی و انتخابات به تزئیناتی بدل می‌شوند برای اقتداری که تنها ظاهرش تغییر کرده است.

پهلوی از «پایان اقتدارگرایی» می‌گوید، اما از مردم می‌خواهد او را «پدر» بنامند—لقبی هم‌ارز «ولی» در سنت سلسله‌مراتبی قدرت. ساختار پیشنهادی‌اش بر نهادهایی استوار است که نه از رای مردم، بلکه از حلقه‌ای محدود برمی‌خیزند. این تضاد، صرفا تناقضی زبانی نیست، بلکه فریبی روایی‌ست. غافل از اینکه مشروعیت از رای مردم می‌آید، نه از ارادت و اطاعت.

تیرماه ۱۴۰۴، زمانی که اسرائیل به خاک ایران حمله نظامی کرد، مرز میان دموکراسی‌خواهی مستقل و اتکا به مداخله خارجی، به‌وضوح آشکار شد. چهره‌های جمهوری‌خواه و کنشگران مدنی بلافاصله این تجاوز را محکوم کردند. میرحسین موسوی آن را «جنایت» خواند و تاکید کرد که مشروعیت و امنیت از دل مردم برمی‌خیزد، نه از اتحاد با قدرت‌های خارجی. این موضع‌گیری، فقط یک واکنش سیاسی نبود؛ بیانیه‌ای اخلاقی بود در دفاع از استقلال و کرامت جمعی. حتی با وجود نقدهای جدی به نظام، موسوی مرز روشنی با هرگونه تجاوز نظامی حفظ کرده است و این، آزمونی واقعی برای صداقت در دموکراسی‌خواهی است.

در همان لحظه، رضا پهلوی سکوت کرد. سکوتی سنگین و حساب‌شده. نه اعتراضی به حمله داشت، نه همدردی‌ای با مردم، نه حتی جمله‌ای که نشانی از مسئولیت‌پذیری باشد. وقتی این سکوت را در کنار روابط آشکار او و اطرافیانش با مقامات اسرائیلی قرار دهیم—از جمله دیدار با نتانیاهو و حمایت همسرش از تجاوز به خاک ایران—دیگر نمی‌توان آن را فقط احتیاط نامید. این غیبت، آگاهانه بود و در زمانی رخ داد که جامعه بیش از همیشه به موضعی روشن نیاز داشت. پهلوی که خود را «پدر» می‌خواند، در لحظه‌ای سرنوشت‌ساز، از دفاع از مردمی که مدعی نمایندگی‌شان است، شانه خالی کرد. چنین پدری نه نشانی از دموکراسی دارد، نه شباهتی به پادشاهی مسئول. آنچه باقی می‌ماند، تنها تصویری است از بی‌مسئولیتی، انفعال، و فروپاشی هر ادعای رهبری.

آنچه امروز جامعه ایران نیاز دارد، نه قیم، بلکه مشارکت است. جامعه‌ای که در هر بزنگاه واکنشی مسئولانه نشان داده، به نجات از بالا نیازی ندارد، بلکه خواهان ساختاری‌ است که مردم را در قدرت شریک کند و به همین دلیل است که طرح رفراندوم برای مجلس مؤسسان حامیان زیادی دارد زیر با این نگاه همخوانی دارد. 

در جریان تجاوز اسرائیل به خاک ایران، جامعه ایران واکنشی مسئولانه و آگاهانه نشان داد که فراتر از بسیاری از چهره‌های مدعی دموکراسی‌خواهی بود. مردم، با وجود خشم و نارضایتی عمیق از ساختار حاکم، نه در کنار حکومت ایستادند و نه از مداخله خارجی استقبال کردند. این «نه» دو سویه، نشانه بلوغ سیاسی و کرامت جمعی آن‌ها بود. موضعی روشن، مستقل و مبتنی بر اخلاق. هیچ فعال سیاسی‌ای نمی‌تواند در برابر چنین جامعه‌ای، چارچوبی مهندسی‌شده و فاقد پاسخ‌گویی قراردهد زیرا جامعه از این مرحله عبور کرده است و خواستار مشارکت افقی است.

پهلوی مدعی حمایت مردمی‌ست، اما حتی فهرستی حداقلی از حامیان داخلی ارائه نمی‌دهد. نگرانی امنیتی شاید در نگاه اول قابل درک باشد، اما مشروعیت سیاسی بدون حضور و پیوند اجتماعی، بی‌معناست. آن هم وقتی صدها فعال سیاسی و مدنی، آشکارا از طرح رفراندوم موسوی حمایت کرده‌اند، همین شفافیت، نشانه مشروعیت واقعی است.

یکی از ابعاد کمتر نقدشده در رفتار سیاسی رضا پهلوی، نگاه او به نیروهای نظامی در فرآیند گذار است. نه‌تنها نقش این نیروها را روشن نمی‌کند، بلکه از نظامیان جمهوری اسلامی می‌خواهد آمادگی خود را برای پیوستن به او اعلام کنند، سربازگیری دیجیتال برای پادگانی نامرئی. پشت این اقدام، تصور ساختار نظامی در دل سیاست نهفته است؛ مسیری که با روح گذار مدنی و مردم‌محور در تضاد کامل است. اگرچه این طرح‌ها با زبان دموکراسی بیان می‌شوند، اما در عمل چیزی جز بازتولید نظم سلسله‌مراتبی نیست.

جمهوری‌خواهان گذار را مانور قدرت نمی‌داند، بلکه آن را فرآیندی اجتماعی می‌دانند که بر مقاومت مدنی، گفت‌وگو، نهادسازی و رای‌گیری استوار است. در این نگرش، قدرت نه از اسلحه و ارتش‌های موازی، بلکه از اراده مردم برمی‌خیزد. چنین مسیری از دل جامعه آغاز می‌شود و با مشارکت عمومی پیش می‌رود، نه با فروپاشی بالا و تصاحب قدرت از سوی گروهی محدود.

مسئله امروز، انتخاب چهره یا ناجی نیست. جامعه ایران خواهان بازتوزیع قدرت، شفافیت در تصمیم‌گیری و مشارکت پایدار در نظم آینده است. مردمی که آموخته‌اند چگونه قدرت می‌تواند در قالب‌های مختلف تمرکز یابد، دیگر با وعده‌ها اقناع نمی‌شوند، بلکه ساختارها را می‌سنجند و عمل را داوری می‌کنند. شعار گذار، اگر از دوش مردم برداشته شود، به همان سلطه پیشین بازمی‌گردد. مردم قیم نمی‌خواهند. نه پدر، نه ولی، نه منجی. آن‌ها ساختاری می‌طلبند که اختیار را به خودشان بازگرداند، نه آن‌که از بالا به نام آن‌ها تصمیم بگیرد.